له تشدد نه ډکې لانجې، د لانجو مخنيوی او ملت جوړونه

ژباړه، لنډون او تعديل

د شرق او غرب تر منځ تر سړې جګړې وروسته  ډیرې سختې سیمه ایزې لانجې را منځته شوې، چې له پخواني شوروي څخه  آزادو شوي او ځینې نورو هیوادونه پکې راښکیل شول.  په دې لړ کې د عراق، کوسووا، سومالیا، بوسنیا، رونډا، برونډي، کانګو، سوډان، یوګوسلاویا، لیبریا او نوروهیوادنو لانجې یادولای شو. افغانستان هم یو له دغو هیوادونو څخه دی، چې اساسا د افغانسان جګړه د شرق بلاک د له منځه وړلو سبب شوه. په زیاتره هیوادونو کې تر جګړې وروسته دغو ستونزو ورو ورو داخلي فکتورونه هم ومیندل او د کلتورونو او تمدنونو د ټکر په ځای پکي قومي او سیمه ایز فکټورونه او د ناکامو دولتونو رول مهم شول . همدا سبب شو چې ملت جوړونه ضروري وبلل شوه .

په نوییمو کلونو کې ملت جوړونې هم په علمي او هم سیاسي محافلو کې منښت پیدا کړ، او د دولتونو د پاشلو او ټولنو د ټوټه کیدلو د مخنیوي لپاره لازمه وګڼل شوه، ځکه دغه دوامداره او نه حلیدونکې لانجې، د اقتصاد او بنسټونو د ویجاړتیا، سیمه ایزې بې ثباتۍ او حتی نړیوالو زیانونو سبب کیدای شي . ملت جوړونه د نظامي حل د ښه بدیل په توګه په ځانګړي ډول تر لانجو وروسته ملکونو کې یوه شدیده اړتیا ده، چې ثبات او انکشاف ته لار هواروي .

ملت جوړونه په هر صورت نه آسانه ده او نه بې له ستونزو. له بهر نه د نورو لپاره ملت جوړونه زیاتره له بیلابیلو نتیجو سره مله او زیاتره نهیلي کوونکي وي . په بهرنيو لوبغاړو تل شک موجود وي چې څومره ژمن دي، څومره موده پاتې کیږي، او څومره منابع اړو هیوادونو ته ورکولای شي؟ بهرنۍ ملت جوړونه زیاتره بهرني لوبغاړي په کورنیو لانجو کې ښکیلوي، او د قانونیت ستونزه هم راولاړوي .

د ملت جوړونې زوړ مفهوم زیاتره د قوم پر بنسټ ملت جوړونه ده، چې دا مفهوم کله را څرګند او کله پټیږي.  په ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ مو کلونو کې د ملت جوړونې مسله د بهرنۍ پالیسۍ جوړولو او انکشاف لپاره یو مهم مفهوم و، او د مډرنیزم او موډ وفیشن یو لغت و، مخ پر ودې هیوادونو ته یې له قبیلویت او دودیزوالۍ څخه  د لویدیځ د ماډل پرلور د تللو هیله ورکوله، چې عنعنوي ټولنې به په ملت-دولت بدلې شي .

نشنلیټي او ملت-دولت بنسټیزې کټه ګورۍ وې چې په دغو کلونو کې اقتصادي او سیاسي انکشاف یوازې په همدې حالت کې ښه ګڼل کیده.

ملت جوړونه او اقتصادي انکشاف غبر ګوني هدفونه دي، چې ډیرې دندې، ستونزې او چلنجونه یې یو شان دي اود پالیسو او کړنو یوه هماهنګي غواړي .

اقتصادي انکشاف معمولا د بازار او مارکیټ اقتصاد ته، او سیاسي انکشاف ملت جوړونې (ملت-دولت) ته ویل کیږي، چې د دواړو مجوعه مډرنیزاشن جوړوي .

د اټول مفاهیم دریمې نړۍ ته د اروپا د تجربو وړل دي، خو غربي ملت جوړونې هم کله کله د شرق نه ځینې شیان اخستي دي . ملت جوړونه د ۵۰ مو کلونو کې د سوسیالیزم په وړاندې د اروپا یو دفاعي سیسټم او همدا راز د لیبرالیزم پر ضد یو حرکت و .

۳۰ کاله مخکې ملت جوړونه یوه تر استعمار وروسته پدیده وه چې نوو ازادو شوو ملکونو د ډیرو پرمختللو ملتونو د موسساتو، زیربناو، اقتصاد، او ټولنیز نظم د راخپلولو یو د ډیرې زیاتی لیوالتیا پروګرام په توګه ګڼله او سټراټیژیک او مسابقوي شی و، چې کله کله د امریکا او شوروي تر منځ د سوړ جنګ یوه برخه وه .

ملت جوړونه د ټولنیز-سیاسي انکشاف یوه پروسه ده، چې معمولا په اوږده موده کې رامنځ ته کیږي، پخپلو کې په سستو مزو تړلې ټولنې سره ټینګوي، او یوه شریکه ټولنه (ملت-دولت) جوړوي، چې دا ټولنه سیاسي، اقتصادي او کلتوري تحرکات را منځته کوي . دا ګرانه ده چې دغسې ملت جوړونه پخپله جوړه شي، او کیدای شي ډیر متفاوت ابعاد لکه اقتصادي ادغام، کلتوري ادغام، سیاسي تمرکز، بیروکراتیک کنټرول، د نظامي چارو واحده سوق و اداره، د ګډو ګټو د مفهوم ایجاد، ډموکراتیزایشن، او د ګډ سیټیزنشیپ ایجاداو د اتنیک ټکر مخنیوی په ځان کې راونغاړي .

 هم په اروپا او هم په دریمه نړۍ کې د ملت جوړونې سوله ایزې او خونړي پروسې دواړه تجربه شوې دي . په دې پروسو کې اقتصادي، سیاسي، او کلتوري انکشاف یو ځای کیږي، او په مشکله ممکنه ده، چې د انفرادي لوبغاړو له لوري د سټراټیژیکو پریکړواو فعال سیاست د یو ځای کولو له لارې  له هر څه نه د ځان لپاره کار واخلي .